• Munnlegar hefðir og tjáningarform
• Sviðslistir
• Félagslegar venjur og siðir
• Þekking og starfshættir
• Hefðbundið handverk

• Græn viðmið í starfsemi með óáþreifanlegan menningararf felast í því að nýta sjálfbær umhverfisgildi við verndun og miðlun lifandi menningarhefða
• Þau endurspegla jafnvægi milli menningarlegrar tjáningar og umhverfisverndar

Virðing fyrir náttúruauðlindum

Ábyrg nýting náttúrauðlinda. Dæmi: hefðbundið vefnaðar handverk sem notar staðbundnar og endurnýjanlegar trefjar/þræði.

Samhljómur við vistkerfi

Að samræma starfshætti náttúrulegum ferlum. Dæmi: hefðbundin landbúnaðar- dagatöl sem byggja á tunglfösum.

Sjálfbær nýting auðlinda

Lágmarka sóun og endurnýta efni. Dæmi: helgisiða- og hátíðarhandverk unnið úr niðurbrjótanlegum efnum. 

Miðlun vistþekkingar

Að miðla umhverfislegri visku til ungs fólks. Dæmi: kennsla í hefðbundnum aðferðum til vatnsverndar 

Virðing fyrir fjölbreytileika

• að sjá líffræðilegan og menningarlegan fjölbreytileika sem samtvinnaða

Ábyrg umsjón 

• Að annast og vernda umhverfið sem hluta af hugarfarslegri eða samfélagslegrin skyldu

Dæmi: helgir skógarlundir, hefðbundin veiðibönn, hefðbundin stjórnun elds í frumbyggjasamfélögum. 

Umræður: 

• Hvernig birtist menningarleg virðing fyrir náttúrunni í raunverulegri umhverfisvernd í dag?

Ábyrg nýting auðlinda

• Nota efni sparlega og af skynsemi.

Hringrás og endurnýjun

• Árstíðabundnar venjur og helgisiðir sem viðhalda jafnvægi og endurnýjun. 

Dæmi: Skiptirækt, veiðidagatöl, handverk sem notar endurnýjanleg efni. 

Verkefni:

• Kortleggðu einn menningarlegan sið á þínu svæði sem stuðlar að sjálfbærri nýtingu auðlinda.

Samhljómur við náttúruna

• Að lifa innan vistfræðilegra marka. 

Samvinna samfélagsins

• Sameiginleg stjórnun sameiginlegra auðlinda. 

Dæmi: sameiginleg áveitukerfi, árstíðabundnar veiðar og helgir skógar. 

Hugleiðing:

• Hvað getur nútímaleg umhverfisstjórnun lært af samfélagsmiðuðum kerfum óáþreifanlegs menningararfs?

Miðlun milli kynslóða

• Að miðla vistfræðilegri þekkingu í gegnum menningu. 

Aðlögun og nýsköpun

• Að viðhalda mikilvægi og gildi siða á sama tíma og brugðist er við breytingum. 

Dæmi: endurlífgun vistvæns handverks, græn hátíðarhöld, sagnamiðlun og lærlingakerfi. 

Verkefni:

• Geturðu hugsað þér leið fyrir samfélag óáþreifanlegs menningararfs til að miðla vistþekkingu til ungs fólks?

Á Balí hafa bændur unnið saman í aldaraðir í gegnum kerfi sem kallast Subak, hefðbundna aðferð við stjórnun áveitu fyrir hrísgrjónaakra. Kerfið byggir á helgisiðum tengdum hofum og samkomulagi samfélagsins, þar sem varni er deilt á sanngjarnan hátt, vatnasvið vernduð og jafnvægi við náttúrulegt landslag er viðhaldið. Menningarlegar reglur koma í veg fyrir ofnýtingu, styðja við líffræðilegan fjölbreytileika og halda vistkerfinu heilbrigðu.

Subak snýst ekki eingöngu um landbúnað – það er lifandi menningararfur sem byggir á samvinnu og virðingu fyrir náttúrunni. Með sameiginlegri ákvarðanatöku og vistfræðilegri þekkingu sem hefur borist milli kynslóða tryggja samfélögin að vatn sé nýtt á sjálfbæran hátt, akrarnir haldist frjósamir og hefðirnar berist áfram til næstu kynslóðar. Subak sýnir hvernig menningarlegir siðir geta verið í eðli sínu grænir, löngu áður en hugtakið “sjálfbærni” varð til.

Rannsókn á áveitustjórnun á Balí: stofnanaleg virkni og áskoranir

Þótt sjálfbærni sé oft lýst með þremur grunnstoðum – efnahagslegri, félagslegri og umhverfislegri – þá veitir menningin samhengið, þekkingarkerfið og gildi sem móta þær. Í þessum skilningi má líta á menningu bæði sem fjórðu grunnstoðina og grunninn sem styður við hinar grunnstoðirnar.

• Hefðbundin vistfræðileg þekking (t.d. vatnsstjórnun, skógrækt í bland við landbúnað, frævernd, sjálfbærar veiði- og búskaparhefðir) er oft varðveitt í munnlegri geymd, helgisiðum og hefðum. 
• Umhverfissvænar handverkshefðir: notkun náttúrulegra efna (leir, bambus, náttúruleg litarefni) og minni notkun mengandi aðfanga frá iðnaði.
• Sjálfbærar hátíðir og helgisiðir: að lágmarka úrgang, orkunotkun og vistspor stórra samkoma. 
• Loftlagsþol: óáþreifanleg menningararfleifð sem geymsla aðlögunarþekkingar til að takast á við þurrka, flóð og breytt árstíðamynstur.

Á svæðum í Kenýa hafa hirðingjasamfélög miðlað veðurspárþekkingu milli kynslóða. Eldri kynslóðir lesa í himininn, vindinn, gróðurinn og jafnvel hegðun dýra til að sjá fyrir þurrka eða miklar rigningar. 
Þessi nána þekking, sem sprettur af lifandi menningararfi þeirra, hefur ekki aðeins varðveitt lífshætti samfélaganna - hún nýtist nú einnig öllu vistkerfinu. Með því að nýta hefðbundnar vísbendingar taka þau ákvarðanir sem vernda líffræðilega fjölbreytni, stýra beitarmynstri og styrkja aðlögunarhæfni gagnvart breyttu loftslagi.

Þekking þeirra sýnir að menning er ekki eingöngu arfleifð fortíðar heldur getur einning gegnt mikilvægu hlutverki sem úrræði fyrir umhverfislega sjálfbærni.

Tilviksrannsókn sem UNESCO hefur unnið í Austur-Afríku um lifandi menningararf og loftslagsbreytingar

• Lífsviðurværi og græn hagkerfi: handverk, matarmenning og sviðslistir geta skapað tekjur þegar starfsemin er rekin á sjálfbæran hátt.
• Sjálfbær ferðaþjónusta: þegar vel er staðið að málum getur ferðaþjónusta sem byggir á óáþreifanlegri menningararfleifð eflt staðbundin hagkerfi um leið og hún virðir gildi samfélaga og umhverfi.
• Nýsköpun í krafti hefðar: endurtúlkun hefðbundins handverks fyrir vistvæna markaði (t.d. lífræn matvæli og náttúruleg vefnaðarvara).

Á strandsvæðum í Shandong-héraði í Kína voru svokallaðir fiskimannadansar upphaflega fluttir til að fagna öruggri heimkomu frá sjó. 
Þegar hefðbundnar fiskveiðar fóru að dragast saman tók þessi menningarhefð að fjara út. Í stað þess að hverfa að fullu aðlöguðu flytjendurnir þó dansana að breyttum aðstæðum. Sýningarnar voru endurhannaðar fyrir hátíðir, menningarviðburði og ferðaþjónustu og sköpuðu þannig ný tekjutækifæri fyrir samfélagið. 
Dansarnir breyttust vissulega, en með þeirri aðlögun lifðu þeir áfram. Þetta sýnir hvernig óáþreifanlegur menningararfleifð getur stutt efnahagslega sjálfbærni og hvernig samfélög geta haldið menningararfi á lífi með því að leyfa honum að þróast, án þess að slíta tengsl við uppruna sinn.

Varðveirsla og aðlögun menningararfs í þágu sjálfbærni: fiskimannadansar í Rizhao, Kína

• Samfélagsleg sjálfsmynd og samheldni: óáþreifanleg menningararfleifð.
• Jafnræði og inngilding: verndun tryggir að jaðarsettir hópar (frumbyggjar, konur, ungt fólk) hafi rödd.
• Miðlun gilda: tungumál, helgisiðir og munnlegar hefðir viðhalda fjölbreytileika og félagslegri samfellu.

Í dreifbýlu héraði í Kína stóð aldagömul listform skuggabrúðuleiksins í Luanzhou frammi fyrir því að glatast. En í stað þess að leyfa hefðinni að hverfa blés samfélagið nýju lífi í hana.

Listafólk, hönnuðir og handhafar menningararfs komu saman til að endurhugsa skuggaleikinn fyrir samtímann: þau sköpuðu vörur innblásnar af brúðunum, þróuðu stafræna upplifun og byggðu upp vettvang þar sem ungt fólk gat bæði lært listina og komið fram.

Með því að flétta skuggaleikinn inn í daglegt líf dreifbýlisins styrktust félagsleg tengsl, þekking færðist milli kynslóða og íbúar fengu nýjar ástæður til að vera áfram og taka þátt. Þannig lifði hefðin ekki aðeins af — hún efldi samfélagið og stuðlaði að langtíma félagslegri velferð þess.

Óáþreifanlegur menningararfur og sjálfbær þróun: Luanzhou-skuggaleikur

• Samfélagsleg sjálfsmynd og samheldni: óáþreifanleg menningararfleifð.
• Sjálfbær ferðaþjónusta: þegar hún er vel hönnuð stuðlar ferðaþjónusta sem byggir á óefnislegum menningararfi að eflingu staðbundinna hagkerfa, á sama tíma og hún virðir gildi samfélaga og umhverfið. 
• Nýsköpun í gegnum hefð: endurtúlkun hefðbundis handverks með vistvænum möruðum í huga (t.d. lífræn matvæli, náttúruleg vefnaðarvara).

Dagskrá 2030 um sjálfbæra þróun, sem öll aðildarríki Sameinuðu þjóðanna samþykktu árið 2015, setti fram 17 heimsmarkmið um sjálfbæra þróun. Þau byggja á fimm stoðum sjálfbærar þróunar: friði, velsæld, fólki, plánetunni og samstarfi (eng. 5 Ps: peace, people, prosperity, planet and partnership).

Meira um heimsmarkmiðin

Árið 2015 gaf ICOMOS út skýrsluna „Menningararfur og heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun: Stefnumiðandi leiðbeiningar fyrir aðila á sviði menningararfs og þróunar“, þar sem lögð er áhersla á að verndun menningararfs snúist ekki einungis um varðveislu, heldur einnig um að nýta menningararf sem drifkraft sjálfbærra, aðgengilegra og seigra samfélaga.

Fyrir þá sem starfa á sviði óáþreifanlegs menningararfs (ICH) felur þetta í sér að tengja verndunarstarf beint við velferð samfélaga og sjálfbær lífsviðurværi. Hefðbundin þekking, handverk, munnlegar hefðir og félagslegar venjur geta veitt innblástur að nýstárlegum lausnum sem byggja á staðbundnum aðstæðum til að takast á við hnattrænar áskoranir samtímans – að því gefnu að þeim sé miðlað áfram og þær aðlagaðar á sjálfbæran hátt.

Til að sjá skýrslu, klikkið hér

Hugsaðu um hefð eða sið í þínu eigin samfélagi. 
Hvernig stuðlar hún að sjálfbærni og hvaða stoð sjálfbærni styður hún helst – umhverfislega, félagslega, menningarlega eða efnahagslega?

Þessi eining kynnir þrjú hagnýt verkfæri til að meta og greina óáþreifanlegan menningararf með tilliti til grænna starfshátta og sjálfbærni.

1. Gátlisti fyrir græn viðmið

2. Sjálfbærnigreining - ígrundunarverkfæri

3. Hagsmunaaðilakenning

Ígrundunarverkefni byggt á fjórum grænum viðmiðum:

• Sýnir iðkunin virðingu fyrir umhverfinu?
• Eru auðlindir nýttar á sjálfbæran hátt?
• Er vistvænni þekkingu miðlað áfram?
• Er hún í sátt við vistkerfið?

Veldu þér eina iðkun og notaðu þennan gátlista til að svara spurningunum.

Út frá þessum gátlista, á hvaða sviðum stendur iðkunin sterk og á hvaða sviðum væri hægt að bæta hana?

Notaðu fjórar stoðir sjálfbærni til að meta iðkun óáþreifanlegs menningararfs:  

• Umhverfisleg
• Efnahagsleg
• Félagsleg
• Menningarleg

Gefðu hverri stoð einkunn og greindu bæði styrkleika og tækifæri til úrbóta.

Skilgreining: Hagsmunaaðilakenningin segir að stofnanir eigi að taka tillit til þarfa og hagsmuna allra hópa sem verða fyrir áhrifum af starfsemi þeirra — ekki aðeins hluthafa — til að skapa langtíma virði.

Hvers vegna er hagsmunaaðilakenningin gagnleg við að samþætta græna og sjálfbæra starfshættir í óáþreifanlegum menningararfi?

Hagsmunaaðilakenningin býður upp á öflugt tæki til að samþætta græna starfshætti í ICH þar sem hún leggur áherslu á að umhverfisleg sjálfbærni byggist á samvinnu iðkenda, samfélaga, stefnumótenda og umhverfisins sjálfs.
Hún sýnir að menningarhefðir blómstra best þegar allir hagsmunaaðilar vinna saman að því að vernda bæði menningararfinn og náttúruna.

Veldu dæmi um óáþreifanlegan menningararf úr þínu nærumhverfi.

Hverjir eru helstu hagsmunaaðilar sem koma að því (t.d. iðkendur, eldri kynslóðir, ungt fólk, staðbundin fyrirtæki, yfirvöld, ferðamenn, umhverfissamtök)?Kortleggðu þá og veltu síðan fyrir þér:

Hvaða hlutverki gæti hver og einn gegnt við að samþætta grænni og sjálfbærari starfshætti?