Samfélagsþátttaka í óáþreifanlegum menningararfi (ICH) felur í sér að iðkandi samfélag beri ábyrgð á að skilgreina, lýsa og taka ákvarðanir um sinn eigin arf. Í einingu 1 er fjallað um hvað hugtakið „samfélag“ merkir samkvæmt Samningi UNESCO frá 2003, hvers vegna þátttaka samfélaga er nauðsynleg og hver helstu skrefin eru til að virkja þau frá upphafi.

Samfélagsþátttaka í óáþreifanlegum menningararfi felur í sér að þeir sem iðka hefðina og meta hana að verðleikum séu ekki einungis hafðir með í ráðum, heldur taki virkan þátt í að skilgreina hver hefðin er, hvernig henni er lýst, hvernig hún er og hvernig henni er sinnt og hún vernduð. Þetta er hagnýt leið til að hrinda í framkvæmd kröfu Samnings UNESCO frá 2003 um „eins víðtæka þátttöku samfélaga, hópa og þar sem við á, einstaklinga og kostur er.“

Samfélög geta verið þorp, hverfi í sögulegum bæ, vefnaðarhópur kvenna, helgisiðatengt bræðralag, danshópur ungmenna eða jafnvel dreifð samfélög (diaspora) á netinu. Nokkur samfélög geta tengst sömu menningarhefð og litið á hana með ólíkum hætti. Því þarf samfélagsþátttaka að skapa rými fyrir margar raddir, ekki aðeins leiðtoga. Mynd: klasa skýringarmynd í kringum eina menningarhefð.

Í einingu 2 er sýnt hvernig vinna má samfélagsmiðað starf með óáþreifanlegan menningararf: með fundum, kortlagningu, sameiginlegri textagerð, staðfestingu og einföldum stafrænum verkfærum. Við styðjumst við raunveruleg dæmi (Nígería, Víetnam, Melaka, Breska Kólumbía) til að sjá hvaða aðferðir henta í dreifbýli, þéttbýli eða fjölmenningarlegu samhengi.

Í þessari einingu er litið til raunverulegra dæma til að sýna hvernig samfélagsþátttaka í óáþreifanlegum menningararfi virkar í framkvæmd. Dæmi frá Nígeríu, Víetnam, Nepal, Melaka, Bresku Kólumbíu, borgum á Asíu‑ og Kyrrahafssvæðinu og sögulegum borgarhlutum sýna eina meginstefnu: samfélög leiða ferlið, en stofnanir styðja við það með verkfærum sem hæfa hverju samhengi fyrir sig.

Á Yorúba‑svæðum í suðvesturhluta Nígeríu var samfélagsþátttaka byggð upp í tveimur áföngum: fyrst með samtölum við fólk sem bjó í næsta nágrenni við helgistaði, markaði og helg svæði, og síðan með könnun meðal 768 einstaklinga úr samfélaginu. Það sem vekur sérstaka athygli er að með því að velja þátttakendur út frá nálægð, þekkingu og vilja til þátttöku varð til mun trúverðugri mynd en ef byrjað hefði verið á opinberum fulltrúum.

Í Víetnam var verndun menningarhefða greind út frá fjórum hlutverkum samfélagsins – þátttöku, framlagi til verndunar, aðkomu að ákvarðanatöku og eftirliti – og greiningin sýndi að menningarhefðir njóta betri verndar þegar þessi hlutverk eru til staðar. Það athyglisverða í þessu dæmi er að það mælir ekki einungis með samfélagsþátttöku, heldur sýnir með gögnum að meiri þátttaka leiðir til betri verndunar.

Í Nepal, þar sem menningarleg fjölbreytni er mikil, hófst vinnan fyrst í nærsamfélaginu: samfélög voru upplýst um samninginn, þeim var hjálpað að skrá og lýsa eigin arfleifð, og fyrst síðan var öllu safnað saman á landsvísu. Það sem vert er að taka eftir er að skráning og fræðsla fóru fram samtímis, þannig að skráin varð að verkfæri sem samfélög gátu uppfært og notað.

1. Byrja á því sem samfélögin sjálf nefna sem arf (BC, Nepal).
2. Bjóða þeim sem standa sem næst framkvæmdinni – nálægð, þekking, eignarhald og vilji (Yoruba).
3. Para alltaf saman tvær aðferðir: hlustun (fundur, ganga, viðtal) + skráning (könnun, ljósmynd, kort).
4. Gera samþykki skýrt og endurtaka það; leyfa fólki að loka á viðkvæma hluta (Melaka).
5. Skrifa og staðfesta skráningarfærslur sameiginlega þannig að þær séu „af og fyrir handhafa“.
6. Halda þátttöku lifandi með a.m.k. einni eftirfylgni og stöðugu rými (nefnd / spjallhópur); nota stafrænar lausnir.

Eining 3 fjallar um niðurstöður: hvað verður betra vegna þess að samfélög tóku þátt? Þú lærir hvað á að fylgjast með (arfi/þætti, fólki, aðgengi og þátttöku, stjórnarháttum, ávinningi á staðnum) og hvernig hægt er að sýna þetta með einföldum, samfélagsvænum mælikvörðum.

Eftir að við höfum virkjað samfélög og haldið fundi, kortlagt og skrifað í sameiningu verðum við að geta svarað einni spurningu: breytti þetta einhverju? Yfirvöld þurfa þetta til að skila skýrslum, frjáls félagasamtök til að sýna árangur og samfélög til að sjá að tími þeirra sé virtur. Samfélagsþátttaka er leið; markmiðið er betri vernd, miðlun, inngildingu og samtal.

Áhrif eru ekki það að „40 manns hafi verið í salnum“. Það er mæting. Áhrif eru það sem varð betra vegna þess að samfélög tóku þátt: lýsingin, verndun helgisiðar, fjöldi kvenna sem taka þátt eða hvernig sveitarfélagið hlustar núna.

1. Arfinum er betur lýst / betur verndaður (Melaka, BC);
2. Fólk er áhugasamara og virkari þátttakendur (Melaka, Yoruba);
3. Fleiri hópar birtast í skránni (Nepal, Kaíró);
4. Til er varanlegur vettvangur fyrir samtal (Asíu–Kyrrahaf, BC); 
5. Staðbundin þróun/ferðaþjónusta er unnin í samvinnu við samfélagið (Asíu–Kyrrahaf, þróunarverkefni)

Einföld verkefni geta skráð þátttakendur, atriði sem samfélagið sjálft skilgreinir sem arf, leiðréttingar sem arfberar gera og hluta sem haldið er sem einkamálum — þetta eitt og sér sýnir að eitthvað hefur breyst. Þegar þörf er á frekari mælingum bætum við við stuttum fyrir/eftir könnunum og rýnihópum, líkt og Yoruba, Melaka og Víetnam gerðu og segjum söguna bæði með tölulegum upplýsingum og sögum.

Yoruba-fólkið gaf stjórnvöldum raunhæft yfirlit yfir það hverjir stýra arfleifðarmálum. Víetnam sýndi með gögnum að þátttaka bætir verndun. Nepal breytti staðbundinni skráningu í efni fyrir menntun og þróun. Melaka hvatti íbúa til virkrar þátttöku. Breska Kólumbía (BC) gerði skrár sýnilegar innan sömu samfélaga. Svæðið Asíu–Kyrrahafs og Kaíró gerðu ICH (óáþreifanleg menningararfleifð) að hluta af ákvörðunum um borgarskipulag og landslagsmótun.

1. Ákveddu snemma hvaða breytingar þú vilt sjá. 
2. Teldu þátttakendur en skoðaðu líka lýsingar, samþykki sem er virt og ný hlutverk. 
3. Deildu niðurstöðum með samfélögunum. 
4. Hafðu stafrænt skjalasafn – opinbert eða aðeins fyrir samfélagið. 
5. Fylgstu með hvern vantar (konur, ungmenni, minnihlutahópar). 
6. Tengdu breytingarnar við stærri stefnumál (ferðamennsku, almenningsrými, SDG 11.4). 
7. Viðurkenndu að „nei“ frá samfélagi er líka áhrif

Hringrás þátttöku
virkja, tryggja samþykki, skilgreina sameiginlega, hanna sameiginlega og veita endurgjöf til samfélagsins.
 

Eining 1: Arfleifðin fær merkingu þegar samfélagið leiðir.
Eining 2: Aðferðir okkar hafa áhrif á raddir hverra heyrast.
Eining 3: Þátttaka skiptir aðeins máli þegar hún skilur eftir rekjanlega breytingu.